जुम्लाको चेतनाको भूगोल , भाषा र आत्माको खोज

तोमनाथ उप्रेती

म यात्रा सुरु गर्छु। जुम्लातर्फ। जहाँ बाटोभन्दा पहिले इतिहास बोल्छ, जहाँ भूगोलभन्दा पहिले चेतना उभिन्छ, जहाँ मानिस पुगेर फर्किँदैन, केही लिएर फर्किन्छ आफैँलाई। यो यात्रा केवल ठाउँ हेर्न होइन, यो यात्रा समयभित्र पस्ने प्रयास हो, संस्कृतिको शरीरभित्र पस्ने साहस हो र भाषाको आत्मा सुन्ने मौन अभ्यास हो।
काठमाडौँबाट निस्किँदा शहरको आवाज पछाडि बिस्तारै हराउँदै जान्छ। कङ्क्रिटका भवनहरू, भीडभाड, हर्नको कोलाहल र दौडिरहेको जीवनको अस्थिरता क्रमशः टाढिँदै जान्छ। गाडीको झ्यालबाट देखिने दृश्यहरू पनि परिवर्तन हुन थाल्छन्।समतल भूभाग हराउँछ, पहाडहरू उठ्न थाल्छन् र आकाश अझ नजिक जस्तो लाग्छ। यात्राको सुरुवातसँगै बाह्य संसार मात्र होइन, आन्तरिक संसार पनि बदलिन थाल्छ।
पहाडहरू जति ठूलो हुँदै जान्छन्, त्यति नै मानिसको सोच सानोबाट गहिरो हुँदै जान्छ। सडकहरू जति साँघुरिँदै जान्छन्, त्यति नै जीवनको अर्थ फराकिलो हुँदै जान्छ। यात्रा केवल दूरीको गणना रहँदैन, यो अनुभूतिको विस्तार बन्छ। कहिलेकाहीँ लाग्छ, हामी गन्तव्यतर्फ होइन, आफ्नै भित्री तहतर्फ यात्रा गरिरहेका छौँ।
मानिसले सधैं सोच्छ म गन्तव्यमा जाँदैछु। तर जीवनका केही यात्राहरूमा गन्तव्य आफैं बोल्न थाल्छ। जुम्ला त्यस्तै एउटा आवाज हो, जसले टाढाबाटै बोलाउँछ, न कुनै ठूलो अवाजमा, न कुनै घोषणा गरेर, तर एकदम मौन तरिकाले। त्यो मौनताभित्र इतिहास छ, संस्कृति छ र शताब्दीयौँको स्मृति छ।
कर्णाली राजमार्गको बाटो सहज छैन। यो बाटो धैर्यको परीक्षा हो। कहिलेकाहीँ भिरालो मोड, कहिलेकाहीँ धुलोले ढाकिएको दृश्य, कहिलेकाहीँ मौन पहाडहरूको लामो पहरेदारी यी सबैले यात्रालाई कठिन बनाउँछन्। तर यही कठिनता नै यसको सौन्दर्य हो। सहज बाटोले केवल शरीरलाई लैजान्छ, कठिन बाटोले आत्मालाई रूपान्तरण गर्छ।
यहाँ कुनै कृत्रिम सुविधा छैन, तर प्राकृतिक सत्य छ। यहाँ कुनै छिटो यात्रा छैन, तर गहिरो अनुभूति छ। हावा बदलिन्छ, धुलो बदलिन्छ र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा मन बदलिन्छ। यात्रा अघि बढ्दै जाँदा मानिसले आफूलाई हल्का महसुस गर्न थाल्छ, जस्तो कि शहरको बोझ पछाडि छुट्दै गएको छ।
मेरो जुम्लातर्फको यो यात्रा भौगोलिक गन्तव्यतर्फको गति होइन, यो आत्मिक खोजको सुरुवात हो। जहाँ पुगेर मानिसले ठाउँ मात्र होइन, समय, स्मृति र आफ्नै अस्तित्वलाई पनि पुनः पढ्न थाल्छ।
पहाडहरू अब ढुङ्गा मात्र होइनन्। उनीहरू समयका मौन अभिलेख हुन्। पुराना कथाका संरक्षक हुन्, जसले हजारौँ वर्षको मौनता आफ्नो छातीभित्र सुरक्षित राखेका छन्। उनीहरू बोल्दैनन्, तर उनीहरूको मौनतामा भाषा भन्दा गहिरो अर्थ हुन्छ। म उनीहरूलाई हेर्छु र सोच्न थाल्छु के पहाडहरू पनि स्मृति राख्छन्रु के उनीहरूको कठोर सतहभित्र कुनै अदृश्य चेतना बाँचिरहेको छरु के नदीहरूले पनि भाषा बोल्छन्, जसलाई मानिसले केवल पानी भनेर गलत अर्थ लगाएको होरु
यात्रा अघि बढ्छ। तर अब यात्रा बाहिरी गति होइन, भित्री प्रश्नहरूको विस्तार बन्छ।
जुम्ला प्रवेशसँगै पहिलो अनुभूति चिसोपन होइन। पहिलो अनुभूति मौनता हो। यस्तो मौनता जुन खाली हुँदैन, बरु अत्यधिक भरिएको हुन्छ। इतिहासले भरिएको, संस्कृतिले भरिएको, भाषाले भरिएको। यो मौनता सुन्नुपर्ने मौनता हो, बुझ्नुपर्ने मौनता हो। यहाँको हावा पनि बोल्छ, तर शब्दमा होइन, अनुभूतिमा।
खलङ्गा बजार टाढैबाट देखिन्छ। सानो तर अर्थपूर्ण, सरल तर गहिरो। यहाँको सादगी नै यसको दर्शन हो। मानिसहरू हिँडिरहेका छन्, तर उनीहरूको हिँडाइ सामान्य छैन। त्यो हिँडाइमा समयको गन्ध छ, जस्तो उनीहरू वर्तमानमा मात्र होइन, विगतसँग पनि सँगसँगै हिँडिरहेका छन्। आधुनिकता यहाँ आउँछ, तर हतार गरेर होइन बिस्तारै, सम्मानपूर्वक, पुरानोसँग माफी मागेर मात्र।
जुम्ला स्मृतिको जीवित पुस्तक हो, जसका पानाहरू अझै पल्टिरहेका छन्। यो कुनै साधारण किताब होइन, जुन पढेर थन्क्याइन्छ। यो त त्यस्तो ग्रन्थ हो, जसलाई समय आफैंले लेखिरहेको छ र मानिस पाठक मात्र होइन, एक पात्र पनि हो। यहाँ हरेक बिहान एउटा नयाँ पाना खुल्छ र हरेक साँझ एउटा अर्थ थपिन्छ। तर अचम्मको कुरा के छ भने, यहाँ पुराना अर्थहरू कहिल्यै हराउँदैनन्, बरु नयाँ अर्थसँगै बाँचिरहन्छन्।
जुम्लाका पहाडहरू यस पुस्तकका अध्याय हुन्, जसले मौन रूपमा हजारौँ वर्षको कथा बोकेका छन्। नदीहरू त्यस पुस्तकका पंक्तिहरू हुन्, जसले निरन्तरता र प्रवाहको भाषा बोल्छन्। आकाश त्यसको आवरण हो, जसले सबै कुरा समेटेर पनि असीमित रहन्छ।
यहाँको प्रत्येक गाउँ एउटा अनुच्छेद जस्तो लाग्छ, जसमा मानिसहरूको जीवन कथा बनेर बाँचिरहेको हुन्छ। हरेक ढुङ्गा एक अक्षर हो, जसले विगतको कुनै न कुनै सत्य सुरक्षित राखेको छ। समय यहाँ स्थिर छैन, तर हराउने पनि होइन यो केवल रूप बदलिरहेको हुन्छ।
जुम्ला पढिँदैन, अनुभूति गरिन्छ। यसलाई बुझ्न आँखा मात्र होइन, मौनता पनि चाहिन्छ। यहाँ प्रवेश गर्दा मानिस पाठक मात्र रहँदैन, ऊ आफैं एउटा पृष्ठ बन्न थाल्छ।
यस पुस्तकको सबैभन्दा ठूलो विशेषता यही हो यो कहिल्यै बन्द हुँदैन। न त यसको अन्तिम अध्याय लेखिएको छ, न त कुनै पूर्णविराम छ। यहाँ जीवन निरन्तर लेखिँदै जान्छ र अर्थहरू निरन्तर जन्मिँदै जान्छन्।
म चन्दननाथ मन्दिरतर्फ जान्छु। घण्टीको आवाज सुनिन्छ, तर त्यो आवाज बाहिरभन्दा भित्र बढी बज्छ। जस्तो कि त्यो ध्वनि कानका लागि होइन, आत्माका लागि हो। मन्दिर ढुङ्गाको संरचना होइन। यो आस्थाको रूप हो, निरन्तरताको प्रतीक हो र संस्कृतिको सास हो। यहाँ ढुङ्गा बोल्दैन, तर ढुङ्गाभित्रको विश्वास बोल्छ।
मन्दिरको वरिपरि मानिसहरू छन्। कोही पूजा गर्दैछन्, कोही मौन छन्, कोही हेरिरहेका छन्। तर सबैको भित्र एउटै अदृश्य संवाद चलिरहेको छ आशा। आशा कुनै ठूलो घोषणा होइन। यो सानो हुन्छ, तर अत्यन्त शक्तिशाली हुन्छ। कहिल्यै चिच्याउँदैन, तर कहिल्यै मर्दैन। मानिसको सबैभन्दा गहिरो शक्ति सायद यही हो आशा बाँचिरहनु।
यहाँबाट यात्रा सिञ्जातर्फ मोडिन्छ। सिञ्जा भाषाको जन्मभूमि हो, चेतनाको प्रारम्भिक केन्द्र हो। बाटोमा म सोच्न थाल्छु भाषा कहाँ जन्मिन्छरु शब्दहरू कहाँबाट आउँछन्रु अक्षरहरू कहाँबाट बग्छन्रु के भाषा मानिसले बनाएको हो वा भाषा आफैं मानिसलाई जन्माउने शक्ति होरु
सिञ्जा उपत्यका प्रवेश गर्दा लाग्छ हावा पनि यहाँ अर्थ बोकेर बग्छ। तिला नदी बगिरहेको छ। तर नदी केवल पानी होइन। यो समय हो, यो स्मृति हो, यो निरन्तर लेखिँदै जाने कविता हो। पानी बग्छ, तर साथमा सभ्यता बगिरहेको हुन्छ।
सिञ्जामा उभिँदा लाग्छ म कुनै पुस्तकभित्र उभिएको छु, तर यो पुस्तक कागजमा लेखिएको होइन, समयको शरीरमा उत्कीर्ण गरिएको हो। यहाँ पहाडहरू भूगोल होइनन्, ती अध्याय हुन् जसले हजारौँ वर्षको मौन इतिहास बोकेका छन्। ढुङ्गाहरू साधारण वस्तु होइनन्, ती अक्षर हुन् जसले हराएको युगको भाषा अझै जोगाइरहेका छन्। र सम्पूर्ण उपत्यका कुनै एक कथा होइन, बरु अनगिन्ती कथाहरूको जीवित संगम हो, जहाँ प्रत्येक सासले एउटा नयाँ अर्थ जन्माउँछ।
यो कथा लेखिएको छैन, तर बाँचिएको छ। लेखिने कथामा अन्त्य हुन्छ, तर बाँचिने कथामा निरन्तरता हुन्छ। सिञ्जा त्यही निरन्तरताको प्रतीक हो, जहाँ समय स्थिर देखिन्छ तर भित्रभित्रै प्रवाहित भइरहेको हुन्छ। यहाँको मौनता खाली छैन, यो अत्यन्त अर्थपूर्ण छ जस्तो कुनै महान ग्रन्थको पहिलो पङ्क्तिभन्दा पहिलेको गहिरो मौनता, जसले पाठकलाई तयार पार्छ।
यहाँ खस भाषा जन्मिएको भनिन्छ, जसले नेपाली भाषाको आधार तयार गर्‍यो। तर भाषा बोल्ने माध्यम मात्र होइन, यो चेतनाको संरचना हो। सिञ्जामा भाषा शब्दमा सीमित छैन, यो हावामा मिसिएको छ, पहाडमा लेखिएको छ र नदीमा बगिरहेको छ। यहाँको हावा पनि भाषिक छ, किनकि यसले अर्थ बोकेर बग्छ र यहाँको मौनता पनि व्याकरणजस्तै व्यवस्थित छ जहाँ प्रत्येक मौनता आफ्नो स्थानमा पूर्ण अर्थ राख्छ।
सिञ्जा सभ्यताको आत्मा हो। यहाँ मानिस प्रकृतिसँग अलग छैन, ऊ त्यसकै विस्तार हो। यहाँको अस्तित्व आफैंमा एउटा दर्शन हो जहाँ जीवन र भाषा, समय र स्मृति एउटै धागोमा गाँसिएका छन्। सिञ्जामा उभिँदा मानिस चेतनाको मूलमा पुग्छ, जहाँ शब्दभन्दा पहिले अर्थ जन्मिन्छ र अर्थभन्दा पहिले अनुभूति जाग्छ।
म सोच्छु भाषा केवल संवाद होइन। भाषा अस्तित्वको प्रमाण हो। मानिसले आफूलाई प्रमाणित गर्ने पहिलो माध्यम भाषा हो। यदि भाषा हरायो भने मानिस बाँच्छ, तर उसको भित्री संसार बिस्तारै खाली हुँदै जान्छ। शब्द बिना विचार हराउँछ र विचार बिना चेतना कमजोर हुन्छ।
सिञ्जाका मन्दिरहरू चुप छन्, तर उनीहरू मौन भएर पनि बोल्न जान्दछन्। ढुङ्गाले बोल्ने भाषा अलग हुन्छ त्यो भाषा सुन्न कान होइन, अनुभूति चाहिन्छ। कनकासुन्दरी मन्दिर नजिक पुग्दा हावा गम्भीर हुन्छ, जस्तो कुनै अदृश्य उपस्थिति आफैं प्रकट भइरहेको होस्। यहाँको वातावरणमा एक अनौठो वजन हुन्छ हल्का पनि छैन, भारी पनि छैन, तर अर्थपूर्ण छ। जस्तो कुनै पुरानो सम्झना फेरि बिउँझिएको हो, जसलाई समयले लामो समयसम्म मौन राखेको थियो।
मन्दिर ढुङ्गा र संरचनाको संयोजन होइन, यो अनुभूतिको केन्द्र हो। यहाँ प्रवेश गर्दा मानिस श्रद्धा मात्र लिएर आउँदैन, ऊ आफ्नै भित्री इतिहास लिएर आउँछ। यहाँ पूजा मात्र हुँदैन, यहाँ सम्झना पनि पूजा बन्छ। हरेक प्रार्थना कुनै देवतासँग मात्र होइन, आफ्नै अस्तित्वसँग गरिएको संवाद जस्तो लाग्छ।
यहाँको मौनता खाली छैन। त्यो मौनताभित्र पुस्तौँ पुस्ताको विश्वास, डर, आशा र प्रेम एकसाथ बाँचिरहेका छन्। हावा पनि यहाँ तटस्थ छैन, त्यो पनि कुनै अदृश्य स्मृतिको वहक बनेर बग्छ।
कनकासुन्दरीको वरिपरि समय स्थिर जस्तो लाग्छ, तर वास्तवमा समय गहिरो रूपमा चलिरहेको हुन्छ अदृश्य रूपमा, निरन्तर रूपमा। यहाँ मानिस देवता खोज्न मात्र आउँदैन, ऊ आफैंलाई पुनः भेट्न आउँछ।
पुराना शिलालेखहरू धुलोले ढाकिएका छन्। तर धुलोले अर्थ मेटाउँदैन, केवल समयको तह थप्छ। ती अक्षरहरू अझै चम्किरहेका छन् चुपचाप, तर दृढ रूपमा। म फेरि सोच्छु हामी वास्तवमा के संरक्षण गरिरहेका छौँरु ढुङ्गारु मूर्तिरु इतिहासरु कि आफ्नै अस्तित्वरु
सायद मानव सभ्यता नै यही प्रश्नको वरिपरि घुमिरहेको छ हामी बचाइरहेका छौँ वा हराउँदै गइरहेका छौँरु सिञ्जाको मौनताले यस प्रश्नको उत्तर दिँदैन। किनकि यहाँ उत्तर छैन, केवल अनुभूति छ। र कहिलेकाहीँ, अनुभूति नै सबैभन्दा गहिरो सत्य हुन्छ।
जुम्ला यात्रामा प्रकृति एक जीवित पाठशाला हो। यहाँ पहाडहरू ढुङ्गाको थुप्रो होइनन्, समयले लेखेको पुस्तक हुन्। जसलाई पढ्न आँखाभन्दा बढी मौनता चाहिन्छ। यहाँका नदीहरू हिमा, तिला, जवा निरन्तर बगिरहेको जीवनका रूपक हुन्। उनीहरू बग्छन्, किनकि बग्नु नै उनीहरूको धर्म हो। कहिल्यै रोकिएर अर्थ गुमाउने डर उनीहरूमा छैन। सायद त्यसैले उनीहरू यति शान्त छन्।
म नदीलाई हेर्छु र सोच्छु नदी किन बग्छरु सायद उसलाई रोकिन नजान्ने भाग्य दिइएको छ। तर मानिस किन बग्छरु मानिसको प्रवाह भौतिक होइन, मानसिक हुन्छ। ऊ स्थान होइन, अर्थ खोज्दै बग्छ। कहिले बाहिर संसारमा, कहिले आफ्नै भित्र। यही बगाइ नै उसको यात्रा हो, र यही यात्रा उसको प्रश्न हो।
तातोपानी पुग्दा अनुभव बदलिन्छ। शरीर मात्र होइन, मन पनि नुहिएको जस्तो लाग्छ। तातोपानीको स्पर्शले थकाइ हटाउँछ, तर त्यो थकाइ शरीरको हुँदैन। त्यो थकाइ जीवनको हुन्छ, समयको हुन्छ, र कहिलेकाहीँ अस्तित्वको पनि हुन्छ। यहाँको पानी तातो होइन, संवेदनशील जस्तो लाग्छ। जस्तो उसले मानिसको थकान बुझ्छ, पीडा बुझ्छ र चुपचाप आफूमा समाहित गर्छ।
मानिसहरू यहाँ आउँछन् बोझ लिएर र फर्किन्छन् हल्का भएर। यो हल्कापन शरीरको मात्र होइन, सोचको पनि हुन्छ। म पानीलाई हेर्छु र प्रश्न गर्छु के पानीसँग स्मृति हुन्छरु यदि हुन्छ भने, उसले कति कथा बोकेको होलारु कति यात्रुहरूको पीडा, कति थकान, कति मौनता उसले आफूभित्र समेटेको होलारु पानीले उत्तर दिँदैन, तर बगिरहन्छ। सायद उसको उत्तर नै प्रवाह हो।
जुम्लाको आकाश पनि पृथक छ। यो विशाल होइन, तर गहिरो छ। यहाँ आकाशले फैलिनभन्दा बढी समेट्छ जस्तो लाग्छ। रात पर्दा ताराहरू नजिक आउँछन् र आकाश पृथ्वीको धेरै टाढा हुँदैन। यस्तो लाग्छ, ब्रह्माण्ड र मानिसबीचको दूरी यहाँ कम भएको छ।
जुम्लाको रात डर लाग्दो होइन, सोच लाग्दो हुन्छ। यहाँ अँध्यारो शत्रु होइन, साथी जस्तो लाग्छ। अँध्यारोमा पनि केही न केही देखिन्छ आफ्नै विचार, आफ्नै प्रश्न, आफ्नै अस्तित्व। म आकाशतिर हेर्छु र सोच्छु—मानिस किन सधैं माथि हेर्छरु शायद ऊ उत्तर खोज्दै होइन, आफूलाई सम्झन माथि हेर्छ।
यहाँको जीवन सरल छ। तर सरलता सतही होइन, गहिरो हुन्छ। स्याउका बगैँचाहरू छन्, जसले मौन रूपमा ऋतुहरू पढ्छन्। मार्सी धानका खेतहरू छन्, जसले समयसँग सम्झौता गरेका छन्। जडीबुटीहरूको सुगन्ध छ, जसले प्रकृतिको औषधीय भाषा बोल्छ। यहाँका मानिसहरू प्रकृतिसँग लड्दैनन्, उनीहरू संवाद गर्छन्।
यो संवाद मौन हुन्छ, तर प्रभावशाली। यहाँ मानिसले प्रकृतिलाई जित्न खोज्दैन, बुझ्न खोज्छ। सायद यहीँबाट सभ्यताको अर्को रूप सुरु हुन्छ जहाँ विकासको अर्थ नियन्त्रण होइन, सहअस्तित्व हुन्छ। जहाँ शक्ति होइन, सन्तुलन महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
म जुम्लालाई हेर्छु र बुझ्न थाल्छु प्रकृति यहाँ बाहिरको संसार होइन, भित्री शिक्षा हो। पहाडहरू केवल उचाइ होइनन्, धैर्य हुन्। नदीहरू केवल प्रवाह होइनन्, निरन्तरता हुन्। आकाश केवल माथि होइन, गहिरो सोच हो।
र अन्ततः म आफैँलाई सोध्छु के म यो प्रकृतिको विद्यार्थी हुँ, कि यसको एक हिस्सा मात्ररु उत्तर आउँदैन। तर यात्रा जारी रहन्छ।

यात्राको बीचमा म थकित हुन्छु। तर यो थकाइ शरीरको होइन, सोचको थकाइ हो। किनकि जुम्ला हेर्न मात्र होइन, महसुस गर्नुपर्ने ठाउँ हो। यहाँ प्रत्येक दृश्य दृश्य होइन, एउटा प्रश्न हो। र यहाँको विशेषता यही हो हरेक प्रश्नको उद्देश्य उत्तर दिनु होइन, सोच जगाउनु हो।
यो भूमि मानिसलाई आराम दिँदैन, तर जागरण दिन्छ। यहाँको हावा पनि सरल छैन, त्यो हावा पनि अर्थ बोकेर बग्छ। म बुझ्न थाल्छु जुम्लामा थकाइ आउँछ किनकि यहाँ बाहिरी यात्रा र भित्री यात्रा एउटै समयमा चल्छ।
एक साँझ म गाउँमा बस्छु। आकाश अँध्यारो हुँदै जान्छ। टाढा टाढा बत्तीहरू टिमटिमाइरहेका छन्, जस्तो कुनै पुरानो स्मृति अझै हराएको छैन। त्यो प्रकाश कमजोर छ, तर जीवित छ।
त्यही बेला एक वृद्ध मानिससँग भेट हुन्छ। उनी धेरै बोल्दैनन्। उनका शब्दहरू कम छन्, तर मौनता गहिरो छ। म उनको अनुहार हेर्छु—त्यो अनुहारमा केवल उमेर छैन, इतिहास छ। समयले लेखेको किताबजस्तो।
उनी बिस्तारै भन्छन्—
“हामीले भाषा बचायौँ। तर अहिले भाषा हामीलाई बचाउन खोज्दैछ।”
म केही क्षण चुप हुन्छु। त्यो वाक्य साधारण लाग्दैन। त्यो वाक्य एक दर्शन हो, एक चेतावनी पनि हो। भाषा बोल्ने माध्यम होइन रहेछ, त्यो त अस्तित्वको मेरुदण्ड रहेछ। यदि भाषा कमजोर हुन्छ भने मानिसको सोच पनि कमजोर हुँदै जान्छ।
रात गहिरिँदै जान्छ। आगो बालिन्छ। आगो गर्मीको स्रोत मात्र होइन, सम्झनाको केन्द्र हो। आगोको वरिपरि मानिसहरू बस्छन्। कोही कथा सुनाउँछन्, कोही सुन्छन्, कोही केवल मौन भएर बुझ्छन्।
कथाहरू पुराना छन्, तर उनीहरूको अर्थ नयाँ छ। किनकि कथा कहिल्यै मर्दैन, केवल समयअनुसार अर्थ बदलिन्छ। त्यो रात म बुझ्छु मानिस कथा बिना बाँच्दैन। कथा नै उसको आत्माको स्वरूप हो।
जुम्लाले मलाई बिस्तारै सिकाउँदै जान्छ यात्रा स्थान परिवर्तन होइन, चेतना परिवर्तन हो। मानिस जहाँ जान्छ, त्यहाँ शरीर मात्र पुग्छ भन्ने होइन, उसको सोच पनि पुग्छ। र फर्किँदा पनि ऊ खाली फर्किँदैन, ऊ आफूलाई लिएर फर्किन्छ।
तर कहिलेकाहीँ यात्रा यति गहिरो हुन्छ कि फर्किने मानिस उही हुँदैन। उसले देखेको दृश्य मात्र होइन, आफूलाई हेर्ने दृष्टि पनि बदलिन्छ।
सिञ्जातर्फ फर्किँदा मन भारी पनि हुन्छ, हल्का पनि हुन्छ। भारी किनकि धेरै कुरा बुझिएको छ, हल्का किनकि धेरै भ्रमहरू छुटेका छन्। म सोच्न थाल्छु यो भूमि केवल इतिहास होइन, यो भविष्य पनि हो। किनकि जसले आफ्नो जरा बुझ्छ, उसले आफ्नो दिशा पनि बुझ्छ।
यदि हामीले भाषा बचायौँ भने, हामीले केवल शब्द बचाएका हुँदैनौँ हामीले सोच्ने तरिका बचाएका हुन्छौँ। यदि हामीले संस्कृति बचायौँ भने, हामीले परम्परा मात्र होइन, आत्मा बचाएका हुन्छौँ।
यात्राको अन्त्य हुँदैन। किनकि जुम्ला कुनै गन्तव्य होइन, यो अनुभूति हो।
म फर्किन्छु। तर म उही फर्किन्न। केही मसँगै बस्छ पहाडहरूको मौनता, नदीहरूको निरन्तरता, आकाशको गहिराइ र आफ्नै अस्तित्वको प्रश्न।
अन्तिम विचारमा म बुझ्छु जुम्ला मलाई बाहिरबाट भित्र लग्यो र भित्रबाट फेरि संसारतर्फ पठायो। अब जब म भाषा बोल्छु, मलाई सिञ्जा याद आउँछ। जब म मौन हुन्छु, मलाई जुम्ला याद आउँछ।
किनकि जुम्ला चेतनाको भूगोल हो। यो आत्माको यात्रा हो।